„Historia Marii Mandl to przerażający dowód na to, jak bardzo można zniewolić ludzki umysł i podporządkować społeczeństwo doktrynie terroru”. Faktycznie, jest to myśl, z którą nie sposób nie zgodzić się w trakcie lektury powieści Jarosława Molendy. Biorąc pod uwagę, że tytułowa sadystka, Maria Mandl, to zwyczajna kobieta, wiejska dziewczyna, która jako ochotniczka zgłosiła się do roli personelu dozorującego w obozie koncentracyjnym, słowa te wydają się wręcz kluczowe.
Mimo że Niemki niechętnie wstępowały w szeregi NSDAP (jedna trzecia obywatelek przynależała do organizacji, a „zaledwie” trzydzieści tysięcy z nich służyło w SS, w obozach były co dziesiątym pracownikiem i to na, z reguły, niższych stanowiskach niż mężczyźni), kobiety strażniczki czy też dozorczynie nie były wyjątkami. W pełnieniu tej profesji poszukiwały przede wszystkim możliwości rozwoju, szansy na awans społeczny, szybkie wzbogacenie się i zdobycie kwalifikacji zawodowych. Mimo łagodnych twarzy, wydawać by się mogło spokojnego usposobienia, szybko dawały się poznać jako wyjątkowo okrutne i pozbawione skrupułów. Taka była też Maria Mandl, której, z założenia, poświęcona została książka Jarosława Molendy.
Wspomnieć należy jednak, że „Sadystka z Auschwitz” bardziej przypomina studium kobiet jako komendantek i dozorczyń obozów, próbę przybliżenia życia obozowego więźniarek, których liczne zeznania Molenda przywołuje, niż biografię czy historię samej Mandl. Autor poświęca dużo miejsca samemu procesowi rekrutacji kobiet do roli dozorczyń, motywacji przyświecających im przy wyborze kariery i roli totalitarnego państwa w podjęciu decyzji o pełnieniu tego typu służby. Przede wszystkim jednak dużo tutaj refleksji na temat przemian w samym świecie, przewrócenia dotychczas istniejącego porządku, odwrócenia panujących ról; sytuacji, w której lekarz zamiast leczyć przeprowadza na pacjencie moralnie wątpliwe eksperymenty lub wprost zabija, gdzie wrażliwość i empatia jest słabością, wadą, a nagradzane jest okrucieństwo i brak wszelkich zasad. To w dużej mierze świadectwo więźniarek, naocznych świadków i uczestników wydarzeń w Auschwitz, ale też w Ravensbrück, którzy zetknęli się z Bestią, jak nazywano Mandl, ale też z innymi kobietami dozorczyniami, okrucieństwem nie odbiegającym Oberce.
W ich słowach przewijają się te same historie, zachowania, relacje: z wielogodzinnych apeli na mrozie, akcji odwszawiania, selekcji do baraku 25, skąd zabierano kobiety do krematoriów, rozdzielania dzieci i matek, licznych form znęcania się nad nimi i codziennych tortur, w których dozorczynie się specjalizowały, czego przykładem jest właśnie Mandl. Znana była ona bowiem ze swoich celnych ciosów, które potrafiły już od pierwszego uderzenia powalić więźniarkę. Z lubością dokonywała selekcji osób, przeznaczonych na śmierć, a jednocześnie byłą wielką miłośniczką muzyki, która potrafiła w mgnieniu oka przejść od wzruszenia nad „Madame Butterfly” do sadystycznego znęcania się nad swoimi ofiarami. Kobieta, wspominana jako przystojna, ładna, o łagodnej twarzy, nosząca białe rękawiczki, a jednocześnie socjopatka, praktycznie nie znająca litości, poza nielicznymi wyjątkami, według relacji znacząco przyczyniła się do skandalicznie złych warunków, panujących w obozach i bezpośrednio odpowiadała za liczne wyroki śmierci.
„Sadystka z Auschwitz” to rzetelne opracowanie naukowe, poparte wieloma wspomnieniami, przypisami, bogatą bibliografią i zdjęciami, dotyczące głównie tematyki życia w obozie i traktowania więźniarek przez dowodzące tam kobiety, w tym Marię Mandl. Jednocześnie jednak nie jest to typowa biografia Mandl. Poza obrazem, jaki wyłania się ze słów byłych więźniarek, próżno szukać jej życiorysu czy chociażby przybliżenia postaci. Niemniej jednak jest to ważna lektura, która na pierwszym planie stawia kobiety, często przemilczane w historii (obojętnie czy stanowiły wzór moralności, czy jak w tym przypadku jej zupełny brak_, świadcząca zarazem o tym, że przemoc czy brutalność nie ma i nie miała płci, również w Auschwitz czy innych nazistowskich obozach.
Autor recenzji: Katarzyna Rosół
Tytuł: Sadystka z Auschwitz
Autor: Jarosław Molenda
Wydawnictwo: Filia
Data premiery: 13.04.2022
