Jedyny obraz Vincenta van Gogha, jaki znajduje się w polskich zbiorach, można oglądać w Krakowie. „Wiejskie chaty pośród drzew” – wyjątkowe płótno z Kolekcji im. Jana Pawła należącej do Archidiecezji Warszawskiej – trafiło właśnie do nowo otwartej Galerii Sztuki Europejskiej w Gmachu Głównym MNK, gdzie przez cały rok zachwycać będzie zwiedzających.
Jest to kameralny pejzaż ukazujący skromną zabudowę wiejską wtopioną w gęstą masę drzew. Prostota kompozycji, oszczędność środków formalnych oraz ciemna, stonowana paleta barw wpisują dzieło w estetykę realizmu i pozostają w wyraźnym kontraście wobec późniejszego, paryskiego okresu twórczości artysty, naznaczonego intensywną kolorystyką i doświadczeniem impresjonizmu (Miłosz Kargol, kurator Galerii Sztuki Europejskiej MNK).
Burzliwa historia pejzażu
Artysta namalował „Wiejskie chaty pośród drzew” w 1883 roku, czyli mniej więcej 5 lat przed swoimi najsłynniejszymi dziełami, takimi jak „Słoneczniki” czy „Pokój w Arles”. Po opuszczeniu przez artystę Nuenen obraz znalazł się wśród innych jego dzieł, które zostały zapakowane przez jego matkę do skrzyń i na wiele lat zapomniane. Przechowywane na strychu domu stolarza Adrianusa Schrauwena, uznawane były za obiekty bezwartościowe. Dopiero w 1902 roku Johannes Cornelis Couvreur odkupił zawartość strychu za symboliczną sumę i próbował sprzedawać płótna z wózka domokrążcy, a niektóre z nich rozdawał w zamian za piwo (Miłosz Kargol, kurator Galerii Sztuki Europejskiej MNK; na podstawie katalogu wystawy: „Van Gogh. Historie jednego obrazu” (2024), kwerenda: Juliette van Uhm).
Gdy na początku XX wieku twórczość van Gogha zdobyła międzynarodowe uznanie, a jej wartość gwałtownie wzrosła, „Wiejskie chaty pośród drzew” znajdowały się już w kolekcjach prywatnych — najpierw w Belgii, a następnie w Szwajcarii. Ostatecznie, w latach 80. XX wieku, dzieło trafiło do Polski, pozostaje własnością Archidiecezji Warszawskiej, a od 2020 roku w znajduje się w depozycie Muzeum Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego w Warszawie.
Badania i konserwacja
Kompleksowe i szczegółowe badania obrazu, potwierdzające autorstwo mistrza Niderlandów były prowadzone w 2021 roku przez specjalistów z Laboratorium Analiz i Nieniszczących Badań Obiektów Zabytkowych (LANBOZ), oddziału Muzeum Narodowego w Krakowie, oraz fachowców ze słynnego amsterdamskiego Van Gogh Museum. Do badań wykorzystano wiele skomplikowanych technik, m.in. promieniowanie UV, RTG, mikroskopy, skanery. Kompleksowy program badawczy trwał 9 miesięcy. Jednym z etapów były badania mikroinwazyjne, które m.in. pozwalają zobaczyć, w jakiej kolejności były nakładane farby. Jesteśmy w stanie określić grubość tych warstw oraz to, jakie pigmenty zostały użyte. Wiemy, krok po kroku, jak został namalowany obraz (dr Julio del Hoyo-Meléndez, kierownik LANBOZ).
Obraz przeszedł także skomplikowany, trwający wiele miesięcy proces konserwacji. Z płótna usunięto zanieczyszczenia, wzmocniono dębowe podobrazie, a dzieło dostało nową ramę. Dzięki naszym badaniom i konsultacjom ze specjalistami z Van Gogh Museum w Amsterdamie przyjęliśmy nowe datowanie. Obraz powstał w pierwszej połowie września 1883 roku w okolicach Hagi. Należy do pierwszych olejnych pejzaży malowanych przez van Gogha. W tym obrazie widać już zapowiedź wielkiego talentu i ekspresji jego malarstwa (Katarzyna Novljaković, kierownik Pracowni Konserwacji Malarstwa i Rzeźby w Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie).
